(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

ఉద్యోగపర్వ - అధ్యాయ 048

॥ శ్రీః ॥
5.48. అధ్యాయః 048
Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Topics
సంజయేన ధృతరాష్ట్రంప్రతి శ్రీకృష్ణమహిమాదిప్రతిపాదకానామర్జునవచసాం విస్తరేణ కథనం ॥ 1 ॥
Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Text

ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ। 5-48-0x(3542)(33572)
పృచ్ఛామి త్వాం సంజయ రాజమధ్యే
కిమబ్రవీద్వాక్యమదీనసత్వః।
ధనంజయస్తాత యుధాం ప్రేణతా
దురాత్మనాం జీవితచ్ఛిన్మహాత్మా ॥ 5-48-1(33573)
సంజయ ఉవాచ। 5-48-2x(3543)
దుర్యోధనో వాచమిమాం శ్రృణోతు
యదబ్రవీదర్జునో యోత్స్యమానః।
యుధిష్ఠిరస్యానుమతే మహాత్మా
ధనంజయః శ్రృణ్వతః కేశవస్య ॥ 5-48-2(33574)
అవిత్రస్తో బాహువీర్యం విజాన-
న్నుపహ్వరే వాసుదేవస్య ధీరః।
అవోచన్మాం యోత్స్యమానః కిరీటీ
మధ్యే బ్రూయా ధార్తరాష్ట్రం కురూణాం ॥ 5-48-3(33575)
సంశ్రృణ్వతస్తస్య దుర్భాషిణో వై
దురాత్మనః సూతపుత్రస్య సూత।
యో యోద్ధుమాశంసతి మాం సదైవ
మందప్రజ్ఞః కాలపక్వోఽతిమూఢః ॥ 5-48-4(33576)
యే వై రాజానః పాండవాయోధనాయ
సమానీతాః శ్రృణ్వతాం చాపి తేషాం ।
యథా సమగ్రం వచనం మయోక్తం
సహామాత్యం శ్రావయేథా నృపం తత ॥ 5-48-5(33577)
యథా నూనం దేవరాజస్య దేవాః
శుశ్రూషంతే వజ్రహస్తస్య సర్వే।
తథాఽశ్రృణ్వన్పాండవాః సృంజయాశ్చ
కిరీటినా వాచముక్తాం సమర్థాం ॥ 5-48-6(33578)
ఇత్యబ్రవీదర్జునో యోత్స్యమానో
గాండీవధన్వా లోహితపద్మనేత్రః।
న చేద్రాజ్యం ముంచతి ధార్తరాష్ట్రో
యధిష్ఠిరస్యాజమీఢస్య రాజ్ఞః ॥ 5-48-7(33579)
అస్తి నూనం కర్మ కృతం పురస్తా-
దనిర్విష్టం పాపకం ధార్తరాష్ట్రైః।
యేషాం యుద్ధం భీమసేనార్జునాభ్యాం
తథాశ్విభ్యాం వాసుదేవేన చైవ ॥ 5-48-8(33580)
శైనయేన ధ్రువమాత్తాయుధేన
ధృష్టద్యుంనేనాథ శిఖండినా చ।
యుధిష్ఠిరేణేంద్రకల్పేన చైవ
యోఽపధ్యానాన్నిర్దహేద్గాం దివం చ ॥ 5-48-9(33581)
తైశ్చేద్యోద్ధుం మన్యతే ధార్తరాష్ట్రో
నిర్వృత్తోఽర్థః సకలః పాండవానాం।
మా తత్కార్షీః పాండవస్యార్థహేతో-
రుపైహి యుద్ధం యది మన్యసే త్వం ॥ 5-48-10(33582)
యాం తాం వనే దుఃఖశయ్యామవాత్సీ-
త్ప్రవ్రాజితః పాండవో ధర్మచారీ।
ఆప్నోతు తాం దుఃఖతరామనర్థా-
మంత్యాం శయ్యాం ధార్తరాష్ట్రః పరాశుః ॥ 5-48-11(33583)
హ్రియా జ్ఞానేన తపసా దమేన
శౌర్యేణాథో ధర్మగుప్త్యా ధనేన।
అన్యాయవృత్తిః కురు పాండవే యా-
నధ్యాతిష్ఠద్ధార్తరాష్ట్రో దురాత్మా ॥ 5-48-12(33584)
మాయోపధం ప్రతిధానార్జవాభ్యాం
తపోదమాభ్యాం ధర్మగుప్త్యా బలేన।
సత్యం బ్రువన్ప్రతిపన్నో నృపో న-
స్తితిక్షమాణః క్లిశ్యమానోఽతివేలం ॥ 5-48-13(33585)
యదా జ్యేష్ఠః పాండవః సంశితాత్మా
క్రోధం యత్తం వర్షపూగాన్సుఘోరం।
అవస్త్రష్టా కురుపూద్వృత్తచేతా-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-14(33586)
కృష్ణవర్త్మేవ జ్వలితః సమిద్ధో
యథా దహేత్కక్షమగ్నిర్నిదాఘే।
ఏవం దగ్ధా ధార్తరాష్ట్రస్య సేనాం
యుధిష్ఠిరః క్రోధదీప్తోన్వవేక్ష్య ॥ 5-48-15(33587)
యదా ద్రష్టా భీమసేనం రథస్యం
గదాహస్తం క్రోధవిషం వమంతం।
అమర్షణం పాండవం భీమవేగం
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-16(33588)
సేనాగగం దంశితం భీమసేనం
సులక్షణం వీరహణం పరేషాం।
ఘ్నంతం చమూమంతకసన్నికాశం
తదా స్మర్తా వచనస్యాతిమానీ ॥ 5-48-17(33589)
యదా ద్రష్టా భీమసేనేన నాగా-
న్నిపాతితాన్గిరికూటప్రకాశాన్।
కింభైరివాసృగ్వమతో భిన్నకుంభాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-18(33590)
మహాసింహో గా ఇవ సంప్రవిశ్య
గదాపాణిర్ధార్తరాష్ట్రానుపేత్య।
యదా భీమో భీమరూపో నిహంతా
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-19(33591)
మహాభయే వీతభయః కృతాస్త్రః
సమాగమే శత్రుబలావమర్దీ।
సకృద్రథేనాప్రతిమాన్రథౌఘా-
న్పదాతిసంఘాన్గదయాభినిఘ్నన్ ॥ 5-48-20(33592)
సైన్యాననేకాంస్తరసా విగృహ్ణ-
న్యదా ఛేత్తా ధార్తరాష్ట్రస్య సైన్యం।
ఛిందన్వనం పరశునేవ శూర-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-21(33593)
తృణప్రాయం జ్వలనేనేవ దగ్ధం
గ్రామం యథా ధార్తరాష్ట్రాన్సమీక్ష్య।
పక్వం సస్యం వైద్యుతేనేవ దగ్ధం
పరాసిక్తం విపులం స్వం బలౌఘం ॥ 5-48-22(33594)
హతప్రవీరం విముఖం భయార్తం
పరాఙ్ముఖం ప్రాయశోఽనష్టయోధం।
శస్త్రార్చిషా భిమసేనేన దగ్ధం
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్త్సత్ ॥ 5-48-23(33595)
ఉపాసంగానాచరేద్దక్షిణేన
వరాంగానాం నకులశ్చిత్రయోధీ।
యదా రథాగ్ర్యో రథినః ప్రచేతా
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-24(33596)
సుఖోచితో దుఃఖశయ్యాం వనేషు
దీర్ఘం కాలం నకులో యామశేత।
ఆశీవిషః క్రుద్ధ ఇవోద్వమన్విషం
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-25(33597)
త్యక్తాత్మానః పార్థివాయోధనాయ
సమాదిష్టా ధర్మరాజేన సూత।
రథైః శుభ్రైః సైన్యమభిద్రవంతో
దృష్ట్వా పశ్చాత్తప్స్యతే ధార్తరాష్ట్రః ॥ 5-48-26(33598)
శిశూన్కృతాస్త్రానశిశుప్రకాశాన్
యదా ద్రష్టా కౌరవః పంచ శూరాన్।
త్యక్త్వా ప్రాణాన్కౌరవానాద్రవంత-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్॥ 5-48-27(33599)
యథా శక్రో దానవనాశనార్థం
సువర్ణతారం రథముత్తమాశ్వైః।
దాంతైర్యుక్తం సహదేవోఽధిరూఢః
శిరాంసి రాజ్ఞాం క్షేప్స్యతే మార్గణౌఘైః ॥ 5-48-28(33600)
మహాభయే సంప్రవృత్తే రథస్థం
వివర్తమానం సమరే కృతాస్త్రం।
సర్వా దిశః సపతంతం సమీక్ష్య
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-29(33601)
హ్రీనిషేవో నిపుణః సత్యవాదీ
మహాబలః సర్వధర్మోపపన్నః।
గాంధారిమార్ఛంస్తుములే క్షిప్రకారీ
క్షేప్తా జనాన్సహదేవస్తరస్వీ ॥ 5-48-30(33602)
యదా ద్రష్టా ద్రౌపదేయాన్మహేషూన్
శూరాన్కృతాస్త్రాన్రథయుద్ధకోవిదాన్।
ఆశీవిషాన్ఘోరవిషానివాయత-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-31(33603)
యదాభిమన్యుః పరవీరఘాతీ
శరైః పరాన్మేఘ ఇవాభివర్షన్।
విగాహితా కృష్ణసమః కృతాస్త్ర-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-32(33604)
యదా ద్రష్టా బాలమబాలవీర్యం
ద్విషచ్చమూం మృత్యుమివోత్పతంతం।
సౌభద్రమింద్రప్రతిమం కృతాస్త్రం
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-33(33605)
ప్రభద్రకాః శీఘ్రతరా యువానో
విశారదాః సింహసమానవీర్యాః।
యదా క్షేప్తారో ధార్తరాష్ట్రాన్ససైన్యాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-34(33606)
వృద్ధౌ విరాటద్రుపదౌ మహారథౌ
పథక్కమూభ్యామభివర్తమానౌ।
యదా ద్రష్టారౌ ధార్తరాష్ట్రాన్ససైన్యాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-35(33607)
యదా కృతాస్త్రో ద్రుపదః ప్రచిన్వన్
శిరాంసి యూనాం సమరే రథస్థః।
క్రూద్ధః శరైశ్ఛేత్స్యతి చాపముక్తై-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-36(33608)
యదా విరాటః పరవీరఘాతీ
రథాంతరే శత్రుచమూం ప్రవేష్టా।
మాత్స్యైః సార్ధమనృశంసరూపై-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-37(33609)
జ్యేష్ఠం మాత్స్యమనృసంసార్యరూపం
విరాటపుత్రం రథినం పురస్తాత్।
యదా ద్రష్టా దంశతిం పాండవార్థే
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-38(33610)
రణే హతే కౌరవాణాం ప్రవీరే
శిఖండినా శంతనోర్వై తనూజే।
న జాతు నః శత్రవో ధారయేయు-
రశంశయం సత్యమేతద్బ్రవీతి ॥ 5-48-39(33611)
యదా శిఖండీ రథినః ప్రచిన్వన్
భీష్మం రథేనాభియాతా వరూథీ।
దివ్యైర్హయైరవమృద్గన్ రథౌఘాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-40(33612)
యదా ద్రష్టా సృంజయానామనీకే
ధృష్టద్నుంనం ప్రముఖే రోచమానం।
అస్త్రం యస్మై గుహ్యమువాచ ధీమా-
ంద్రోణస్తదా తప్స్యతి ధార్తరాష్ట్రః ॥ 5-48-41(33613)
యదా స సేనాపతిరప్రమేయః
పరామృద్గన్నిషుభిర్ధార్తరాష్ట్రాన్।
ద్రోణం రణే శత్రుసహోభియాతా
తదా యుద్ధం ధార్తారాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-42(33614)
హ్రీమాన్మనీపీ బలవాన్మనస్వీ
స లక్ష్మీవాన్సోమకానాం ప్రబర్హః ।
న జాతు తం శత్రవోఽన్యే సహేర-
న్యోపాం స స్యాదగ్రణీర్వృష్ణిసింహః ॥ 5-48-43(33615)
ఇదం చ బ్రూయా మా వృణీష్వేతి లోకే
యుద్ధేఽద్వితీయం సచివం రథస్థం।
శినేర్నప్తారం ప్రవృణీమ సాత్యకిం
మహాబలం వీతభయం కృతాస్త్రం ॥ 5-48-44(33616)
మహోరస్కో దీర్ఘబాహుః ప్రమాథీ
యుద్ధేఽద్వితీయః పరమాస్త్రవేదీ।
శినేర్నప్తా తాలమాత్రాయధోఽయం
మహారథో వీతభయః కృతాస్త్రః ॥ 5-48-45(33617)
యదా శినీనామధిపో మయోక్తః
శరైః పరాన్మేఘ ఇవ ప్రవర్షన్।
ప్రచ్ఛాదయిష్యత్యరిహా యోధముఖ్యాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-46(33618)
యదా ధృతిం కురుతే యోత్స్యమానః
స దీర్ఘబాహుర్దృఢధన్వా మహాత్మా ।
సింహస్యేవ గంధమాఘ్రాయ గావః
సంచేష్టంతే శత్రవోఽస్మాద్రణాగ్రే ॥ 5-48-47(33619)
స దీర్ఘబాహుర్దృఢధన్వా మహాత్మా
భింద్యాద్గిరీన్సంహరేత్సర్వలోకాన్।
అస్త్రే కృతీ నిపుణః క్షిప్రహస్తో
దివి స్థితః సూర్య ఇవాభిభాతి ॥ 5-48-48(33620)
చిత్రః సూక్ష్మః సుకృతో యాదవస్య
అస్త్రే యోగో వృష్ణిసింహస్య భూయాన్।
యథావిధం యోగమాహుః ప్రశస్తం
సర్వైర్గుణైః సాత్యకిస్తైరుపేతః ॥ 5-48-49(33621)
హిరణ్మయం శ్వేతహయైశ్చతుర్భి-
ర్యదా యుక్తం స్యందనం మాధవస్య।
ద్రష్టా యుద్ధే సాత్యకేర్ధార్తరాష్ట్ర-
స్తదా తప్స్యత్యకృతాత్మా స మందః ॥ 5-48-50(33622)
యదా రథం హేమమణిప్రకాశం
శ్వేతాశ్వయుక్తం వానరకేతుముగ్రం।
దృష్ట్వా మమాప్యాస్థితం కేశవేన
తదా తప్స్యత్యకృతాత్మా స మందః ॥ 5-48-51(33623)
యదా మౌర్వ్యాస్తలనిష్పేపముగ్రం
మహాశబ్దం వజ్రనిష్పేపతుల్యం।
విద్యూయమానస్య మహారణే మయా
స గాండివస్య శ్రోష్యతి మందబుద్ధిః ॥ 5-48-52(33624)
తదా మూఢో ధృతరాష్ట్రస్య పుత్ర-
స్తప్తా యుద్ధే దుర్మతిర్దుఃసహాయః।
దృష్ట్వా సైన్యం బాణవర్షాంధకారే
ప్రభజ్యంతం గోకులవద్రణాగ్రే ॥ 5-48-53(33625)
బలాహకాదుచ్చరతః సుభీమా-
న్విద్యుత్స్ఫులింగానివ ఘోరరూపాన్।
సహస్రఘ్నాంద్విషతాం సంగరేషు
అస్థిచ్ఛిదో మర్మభిదః సుపుంఖాన్॥ 5-48-54(33626)
యదా ద్రష్టా జ్యాముఖాద్బాణసంఘాన్
గాండీవముక్తానాపతతః శితాగ్రాన్।
హయాన్గజాన్వర్మిణశ్చాదదానాం-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-55(33627)
యదా మందః పరబాణాన్విముక్తా-
న్మమేషుభిర్హియమాణాన్ప్రతీపం।
తిర్యగ్విధ్య చ్ఛిద్యమానాన్పృషత్కై-
స్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-56(33628)
యదా విపాఠా మద్భుజవిప్రముక్తా
ద్విజాః ఫలానీవ మహీరుహాగ్రాత్।
ప్రచేతార ఉత్తమాంగాని యూనాం
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-57(33629)
యదా ద్రష్టా పతతః స్యందనేభ్యో
మహాగజేభ్యోఽశ్వగతాన్సుయోధనాన్।
శరైర్హతాన్పాతితాంశ్చైవ రంగే
తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్॥ 5-48-58(33630)
అసంప్రాప్తానస్త్రపథం పరస్య
యదా ద్రష్టా నశ్యతో ధార్తరాష్ట్రాన్।
అకుర్వతః కర్మ యుద్ధే సమంతా-
త్తదా యుద్ధం ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-59(33631)
పదాతిసంఘాన్రథసంఘాన్సమంతా-
ద్వ్యాత్తాననః కాల ఇవాతతేషుః।
ప్రణోత్స్యామి జ్వలితైర్బాణవర్షైః
శత్రూంస్తదా తప్స్యతి మందబుద్ధిః ॥ 5-48-60(33632)
సర్వా దిశః సంపతతా రథేన
రజోధ్వస్తం గాండివేన ప్రకృత్తం।
యదా ద్రష్టా స్వబలం సంప్రమూఢం
తదా పశ్చాత్తప్స్యతి మందబుద్ధిః ॥ 5-48-61(33633)
కాందిగ్భూతం ఛిన్నగాత్రం విసంజ్ఞం
దుర్యోధనో ద్రక్ష్యతి సర్వసైన్యం।
హతాశ్వవీరాగ్ర్యనరేంద్రనాగం
పిపాసితం శ్రాంతపత్రం భయార్తం ॥ 5-48-62(33634)
ఆర్తస్వరం హన్యమానం హతం చ
వికీర్ణకేశాస్థికపాలసంఘం।
ప్రజాపతేః కర్మ యథార్థనిష్ఠితం
తదా దృష్ట్వా తప్స్యతి మందబుద్ధిః ॥ 5-48-63(33635)
యదా రథే గాండివం వాసుదేవం
దివ్యం శంఖం పాంచజన్యం హయాంశ్చ।
తూణావక్షయ్యౌ దేవదత్తం చ మాం చ
దృష్ట్వా యుద్ధే ధార్తరాష్ట్రోఽన్వతప్స్యత్ ॥ 5-48-64(33636)
ఉద్వర్తయందస్యుసంఘాన్సమేతాన్
ప్రవర్తయన్యుగమన్యద్యుగాంతే।
యదా ధక్ష్యాంయగ్నివత్కౌరవేయాం-
స్తదా తప్తా ధృతరాష్ట్రః సపుత్రః॥ 5-48-65(33637)
సభ్రాతా వై సహసైన్యః సభృత్యో
భ్రష్టైశ్వర్యః క్రోధవశోఽల్పచేతాః।
దర్పస్యాంతే నిహతో వేపమానః
పశ్చాన్మందస్తప్స్యతి ధార్తరాష్ట్రః ॥ 5-48-66(33638)
పూర్వాహ్ణే మాం కృతజప్యం కదాచి-
ద్విప్రః ప్రోవాచోదకాంతే మనోజ్ఞం।
కర్తవ్యం తే దుష్కరం కర్మ పార్థ
యోద్ధవ్యం కతే శత్రుభిః సవ్యసాచిన్ ॥ 5-48-67(33639)
ఇంద్రో వా తే హరివాన్వజ్రహస్తః
పురస్తాద్యాతు సమరేఽరీన్వినిఘ్నన్।
సుగ్రీవయుక్తేన రథేన వా తే
పశ్చాత్కృష్ణో రక్షతు వాసుదేవః ॥ 5-48-68(33640)
వజ్రే చాహం వజ్రహస్తాన్మహేంద్రా-
దస్మిన్యుద్ధే వాసుదేవం సహాయం।
స మే లబ్ధో దస్యువధాయ కృష్ణో
మన్యే చేతద్విహితం దైవతేర్మే ॥ 5-48-69(33641)
అయుద్ధ్యమానో మనసాపి యస్య
జయం కృష్ణః పురుషస్యాభినందేత్।
ఏవం సర్వాన్స వ్యతీయాదమిత్రాన్
సేంద్రాందేవాన్మానుషే నాస్తి చింతా ॥ 5-48-70(33642)
స బాహుభ్యాం సాగరముత్తితీర్షే-
న్మహోదధిం సలిలస్యాప్రమేయం।
తేజస్వినం కృష్ణమత్యంతశూరం
యుద్ధేన యో వాసుదేవం జిగీషేత్ ॥ 5-48-71(33643)
గిరిం య ఇచ్ఛేత్తు తలేన భేత్తుం
శిలోచ్చయం శ్వేతమతిప్రమాణం।
తస్యైవ పాణిః సనఖో విశీర్యే-
న్న చాపి కించిత్స గిరేస్తు కుర్యాత్ ॥ 5-48-72(33644)
అగ్నిం సమిద్ధం శమయేద్భుజాభ్యాం
చంద్రం చ సూర్యం చ నివారయేత।
హరేద్దేవానామమృతం ప్రసహ్య
యుద్ధేన యో వాసుదేవం జిగీషేత్॥ 5-48-73(33645)
యో రుక్మిణీమేకరథేన భోజ-
నుత్సాద్య రాజ్ఞః సమరే ప్రసహ్య।
ఉవాహ భార్యాం యశసా జ్వలంతీం
యస్యాం జజ్ఞే రౌక్మిణేయో మహాత్మా ॥ 5-48-74(33646)
అయం గాంధారాంస్తరసా సంప్రమథ్య
జిత్వా పుత్రాన్నగ్నజితః సమగ్రాన్
బద్ధం ముమోచ వినదంతం ప్రసహ్య
సుదర్శనం వై దేవతానాం లలామం ॥ 5-48-75(33647)
అయం కవాటే నిజఘాన పాండ్యం
తథా కలింగాందంతవక్రం మమర్ద।
అనేన దగ్ధా వర్షపూగాన్వినాథా
వారాణసీ నగరీ సంబభూవ ॥ 5-48-76(33648)
అయం స్మ యుద్ధే మన్యతేఽన్యైరజేయం
తమేకలవ్యం నామ నిషాదరాజం।
వేగేనైవ శైలమభిహత్య జంభః
శేతే స కృష్ణేన హతః పరాసుః ॥ 5-48-77(33649)
తథోగ్రసేనస్య సుతం సుదుష్టం
వృష్ణ్యంధకానాం మధ్యగతం సభాస్థం।
అపాతయద్బలదేవద్వితీయో
హత్వా దదౌ చోగ్రసేనాయ రాజ్యం॥ 5-48-78(33650)
అయం సౌభం యోధయామాస స్వస్థం
విభీషణం మాయయా సాల్వరాజం।
సౌభద్వారి ప్రత్యగృహ్ణాచ్ఛతఘ్నీం
దోర్భ్యాం క ఏనం విషహేత మర్త్యః ॥ 5-48-79(33651)
ప్రాగ్జ్యోతిషం నామ బభూవ దుర్గం
పురం ఘోరమసురాణామసహ్యం।
మహాబలో నరకస్తత్ర భౌమో
జహారాదిత్యా మణికుండలే శుభే ॥ 5-48-80(33652)
న తం దేవాః సహ శక్రేణ శేకుః
సమాగతా యుధి మృత్యోరభీతాః ।
దృష్ట్వా చ తం విక్రమం కేశవస్య
బలం తథైవాస్త్రమవారణీయం ॥ 5-48-81(33653)
జానంతోఽస్య ప్రకృతిం కేశవస్య
న్యయోజయందస్యువధాయ కృష్ణం।
స తత్కర్మ ప్రతిశుశ్రావ దుష్కర-
మైశ్వర్యవాన్సిద్ధిషు వాసుదేవః ॥ 5-48-82(33654)
నిర్మోచనే షట్సహస్రాణి హత్వా
సంచ్ఛిద్య పాశాన్సహసా క్షురాంతాన్।
మురం హత్వా వినిహత్యౌఘరక్షో
నిర్మోచనం చాపి జగామ వీరః ॥ 5-48-83(33655)
తత్రైవ తేనాస్య బభూవ యుద్ధం
మహాబలేనాతిబలస్య విష్ణోః ।
శేతే స కృష్ణేన హతః పరాసు-
ర్వాతేనేవ మథితః కర్ణికారః ॥ 5-48-84(33656)
ఆహృత్య కృష్ణో మణికుండలే తే
హత్వా చ భౌమం నరకం ముర చ।
శ్రియా వృతో యశసా చైవ విద్వా-
న్ప్రత్యాజగామాప్రతిమప్రభావః ॥ 5-48-85(33657)
అస్మై వరాణ్యదదంస్తత్ర దేవా
దృష్ట్వా భీమం కర్మ కృతం రణే తత్।
శ్రమశ్చ తే యుధ్యమానస్య న స్యా-
దాకాశే చాప్సు చ తే క్రమః స్యాత్ ॥ 5-48-86(33658)
శస్త్రాణి గాత్రే న చ తే క్రమేర-
న్నిత్యేవ కృష్ణశ్చ తతః కృతార్థః ।
ఏవం రూపే వాసుదేవేఽప్రమేయే
మహాబలే గుణసంపత్సదైవ ॥ 5-48-87(33659)
తమసహ్యం విష్ణుమనంతవీర్య-
మాశంసతే ధార్తరాష్ట్రో విజేతుం ।
సదా హ్యేనం తర్కయతే దురాత్మా
తచ్చాప్యయం సహతేఽస్మాన్సమీక్ష్య ॥ 5-48-88(33660)
పర్యాగతం మమ కృష్ణస్య చైవ
యో మన్యతే కలహం సంప్రసహ్య।
శక్యం హర్తుం పాండవానాం మమత్వం
తద్వేదితా సంయుగం తత్ర గత్వా ॥ 5-48-89(33661)
నమస్కృత్వా శాంతనవాయ రాజ్ఞే
ద్రోణాయాథో సహపుత్రాయ చైవ।
శారద్వతాయాప్రతిద్వంద్వినే చ
యోత్స్యాంయహం రాజ్యమభీప్సమానః ॥ 5-48-90(33662)
ధర్మేణాప్తం నిధనం తస్య మన్యే
యో యోత్స్యతే పాండవైర్ధర్మచారీ ।
మిథ్యా గ్లహే నిర్జితా వై నృశంసైః
సంవత్సరాన్వై ద్వాదశ రాజపుత్రాః ॥ 5-48-91(33663)
వాసః కృచ్ఛ్రో విహితశ్చాప్యరణ్యే
దీర్ఘం కాలం చైకమజ్ఞాతవర్షం।
తే హి కస్మాజ్జీవతాం పాండవానాం
నందిష్యంతే ధార్తరాష్ట్రాః పదస్థాః ॥ 5-48-92(33664)
తే చేదస్మాన్యుధ్యమానాంజయేయు-
ర్దేవైర్మహేంద్రప్రముఖైః సహాయైః।
ధర్మాదధర్మశ్చరితో గరీయాం-
స్తతో ధ్రువం నాస్తి కృతం చ సాధు ॥ 5-48-93(33665)
న చేదిదం పౌరుషం కర్మబద్ధం
న చేదస్మాన్మన్యతేఽసౌ విశిష్టాన్।
ఆశంసేఽహం వాసుదేవద్వితీయో
దుర్యోధనం సానుబంధం నిహంతుం॥ 5-48-94(33666)
న చేదిదం కర్మ నరేంద్ర వంధ్యం
న చేద్భవేత్సుకృతం నిష్ఫలం వా।
ఇదం చ తచ్చాభిసమీక్ష్య నూనం
పరాజయో ధార్తరాష్ట్రస్య సాధుః ॥ 5-48-95(33667)
ప్రత్యక్షం వః కురవో యద్బ్రవీమి
యుద్ధ్యమానా ధార్తరాష్ట్రా న సంతి।
అన్యత్ర యుద్ధాత్కురవో యది స్యు-
ర్న యుద్ధే వై శేష ఇహాస్తి కశ్చిత్॥ 5-48-96(33668)
హత్వా త్వహం ధార్తరాష్ట్రాన్సకర్ణా-
న్రాజ్యం కురూణామవజేతా సమగ్రం।
యద్వః కార్యం తత్కురుధ్వం యథాస్వ-
మిష్టాందరానాత్మభోగాన్భజధ్వం ॥ 5-48-97(33669)
అప్యేవం నో బ్రాహ్మణాః సంతి వృద్ధా
బహుశ్రుతాః శీలవంతః కులీనాః।
సాంవత్సరా జ్యోతిషి చాభియుక్తా
నక్షత్రయోగేషు చ నిశ్చయజ్ఞాః ॥ 5-48-98(33670)
ఉచ్చావచం దైవయుక్తం రహస్యం
దివ్యాః ప్రశ్నా మృగచక్రా ముహూర్తాః ।
క్షయం మహాంతం కురుసృఞ్·జయానాం
నివేదయంతే పాండవానాం జయం చ ॥ 5-48-99(33671)
యథా హి నో మన్యతేఽజాతశత్రుః
సంసిద్ధార్థో ద్విపతాం నిగ్రహాయ।
జనార్దనశ్చాప్యపరోక్షవిద్యో
న సంశయం పశ్యతి వృష్ణిసింహః ॥ 5-48-100(33672)
అహం తథైనం ఖలు భావిరూపం
పశ్యామి బుద్ధయా స్వయమప్రమత్తః।
దృష్టిశ్చ మే న వ్యథతే పురాణీ
సంయుధ్యమానా ధార్తరాష్ట్రా న సంతి ॥ 5-48-101(33673)
అనాలబ్ధం జృంభతి గాండివం ధను-
రనాహతా కంపతి మే ధనుర్జ్యా।
బాణాశ్చ మే తూణముఖాద్విసృత్య
ముహుర్ముహుర్గంతుముశంతి చైవ ॥ 5-48-102(33674)
ఖంగః కోశాన్నిఃసరతి ప్రసన్నో
హిత్వేవ జీర్ణాసురగస్త్వచం స్వాం।
ధ్వజే వాచో రౌద్రరూపా భవంతి
కదా రథో యోక్ష్యతే తే కిరీటిన్ ॥ 5-48-103(33675)
గోమాయుసంఘాశ్చ నదంతి రాత్రౌ
రక్షాంస్యథో నిష్పతంత్యంతరిక్షాత్।
మృగాః శ్రృగాలాః శితికంఠాశ్చ కాకా
గృధ్రా బకాశ్చైవ తరక్షవశ్చ॥ 5-48-104(33676)
సువర్ణపత్రాశ్చ పతంతి పంచా-
దృష్ట్వా రథం శ్వేతహయప్రయుక్తం ।
అహం హ్యేకః పార్థివాన్సర్వయోధాన్
శరాన్వర్పన్మృత్యులోకం నయేయం ॥ 5-48-105(33677)
సమాదేదానః పృథగస్త్రమార్గా-
న్యథాప్రిరిద్ధో గహనం నిదాఘే।
స్థూణాకర్ణం పాశుపతం మహాస్త్రం
బ్రాహ్మం చాస్త్రం యచ్చ శక్రోఽప్యదాన్మే ॥ 5-48-106(33678)
వధే ధృతో వేగవతః ప్రముంచ-
న్నాహం ప్రజాః కించిదిహావశిష్యే ।
శాంతిం లప్స్యే పరమో హ్యేప భావః
స్థిరో మమ బ్రూహి గావల్గణే తాన్ ॥ 5-48-107(33679)
యే వైజయ్యాః సమరే సూత లబ్ధ్వా
దేవానపీంద్రగ్రముఖాన్సమేతాత్।
తైర్మన్మతే కలహం సంప్రసహ్య
స ధార్తరాష్ట్రః పశ్యత మోహమస్య ॥ 5-48-108(33680)
వృద్ధో భీష్మః శాంతనవః కృపశ్చ
ద్రోణః సపుత్రో విదురశ్చ ధీమాన్।
ఏతే సర్వే యద్వదంతే తదస్తు
ఆయుష్మంతః కురవః సంతు సర్వే ॥ ॥ 5-48-109(33681)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి యానసంధిపర్వణి అష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః ॥

Mahabharata - Udyoga Parva - Chapter Footnotes
5-48-8 కర్మ పాపం। అనిర్విష్టం అనుపభుక్తం। అశ్విభ్యాం అశ్విపుత్రాభ్యాం ॥
5-48-9 అపధ్యానాత అపకారచింతనమాత్రాత్ । గాం పృథ్వీం ॥
5-48-12 త్వం ఏతావత్కుర్విత్యాహ హ్రియేతి।
యాన్ లోకాన్ అన్యాయవృత్తిర్ధార్తరాష్ట్రోఽధ్యతిష్ఠత్ తాన్ హ్రీప్రభృతినిర్గుణైరుపలక్షితే పాండవే అనురక్తాన్ కురు ॥
5-48-13 మాయయా కపటేన ఉపధీయంతే ఉపస్థాప్యంతే ఇతి మాయోపధశ్చలవాదః తం।
ప్రతిపన్నః ప్రాప్తః ప్రణిధానాదిభిరుపేతః సత్యం బ్రువంశ్చ నః నృపః
అతివేలం క్లిశ్యమానోపి తితిక్షమాణ ఏవాస్తే ఇతి శేషః ॥
5-48-14 క్రోధ అవస్త్రష్టా ఉత్స్రక్ష్యతి। అన్వతప్త్యత్ శోచిష్యతి। ఆర్షోలకారవ్యత్యయః ॥
5-48-15 కృష్ణవర్త్మా దాహేన కృష్ణీకృతభూభాగ ఇతి ప్రాంచః। దగ్ధా ధక్ష్యతి ॥
5-48-22 తృణప్రాయం తృణగృహమయం గ్రామం।
పరాసిక్తం దూరే నిరస్తం ॥
5-48-24 వరాంగానాం శిరసాం। ఉపాసంగాన్ ఉచ్చయాన్ ।
దక్షిణేన కుశలేన అనాయాసేనేతి యావత్। ఆచరేత్ కుర్యాత్।
రథినః యోధాన్। ప్రచేతా కూటీకరిష్యతి ॥
5-48-25 దుఃఖశయ్యాం అశేతేత్యుత్తరం తాం యదా స్మరిష్యతీతి శేషః ॥
5-48-28 సువర్ణస్య తారో దీర్ఘతంతుః తం।
అతివేగాదలాతచక్రవత్సువర్ణరేఖాతుల్యమిత్యర్థ- ॥
5-48-31 ఆయతః ఆగచ్ఛతః ॥
5-48-34 క్షేప్తారః క్షేప్స్యంతి ॥
5-48-39 ధారయేయుః జీవేయుః ॥
5-48-40 వరూథీ రథగుప్తిమాన్ ॥
5-48-43 స వృష్ణిసింహః కృష్ణాః యేషామగ్రణీః
స్యాత్ తేభ్యోఽన్యే తం న సహేరన్ ॥
5-48-44 రాజ్యం చ మా వృణీష్వ మా ప్రార్థయస్వ ఇతి బ్రూయాః ।
దుర్యోధనం ప్రతీత్యర్థాత్। యతః వయం యుద్ధేఽద్వితయం సహాయం సత్యకిం ప్రవృణీమ వృతవంత- ॥
5-48-49 వృష్ణిసింహస్య కృష్ణస్య యథావిధం యాదృక్ప్రకారం యోగమాహుః తైః సర్వైర్గుణైః సాత్యకిరుపేతః ॥
5-48-55 ఆదదానాన్ గ్రసమానాన్ ॥
5-48-57 ప్రచేతారః రాశీకరిష్యంతి ॥
5-48-59 అస్త్రపథం అసంప్రాప్తాన్ । అస్త్రం దృష్ట్వైవ నశ్యత ఇత్యర్థః
5-48-60 ప్రణోత్స్యామి దూరీకరిష్యామి ॥
5-48-62 కాందిగ్భూతం భయేన పలాయితం।
శ్రాంతపత్రం శ్రాంతవాహనం ॥
5-48-63 యథా వాజపేయే ప్రజాపతిదైవత్యాః
సప్తదశ పశవో విశస్యంతే తద్వద్బహూనామిహాపి విశసనం కృతం ॥
5-48-64 దేవదత్తం అర్జునస్య శంఖం ॥
5-48-67 ఉదూకాంతే సంధ్యావందనాచమనాంతే ॥
5-48-71 సాగరం సగరైర్వర్ధితం। సలిలస్య మహోదధిం జలసముద్రం ॥
5-48-75 సుదర్శనం నామ రాజానం। లలామం లలామభూతః కృష్ణః ॥
5-48-76 కవాటే నగరభేదే ॥
5-48-77 అయం సుయోధనః।
యథా జంభో దైత్యః శైలం వేగేన అభిహత్య హతః
శేతే తద్వత్ ॥
5-48-80 భౌమో భూమిపుత్రః ॥
5-48-83 నిర్మిచనే నగరే।
క్షురాంతాన్ తీక్ష్ణధారాన్ లోహమయానిత్యర్థః ॥
5-48-93 సాధు కృతం సత్కర్మ నాస్తి।
నిష్పలత్వాత్ వృథైవ ధర్మ ఇత్యర్థః ॥
5-48-94 కర్మబద్ధం న మన్యతే చేదిత్యోకృష్య యోజ్యం ॥
5-48-95 ఇదం రాజ్యస్యాప్రదానం ఇదానీంతనం।
తచ్చ రాజ్యాత్ నిఃసారణం తదార్నీతనం అభిసమీక్ష్య ఆలోచ్య।
పాపవశాత్పరాజయ ఏవ తస్యేత్యర్థః ॥
5-48-99 మృగచక్రా మృగసమూహాః ॥
5-48-108 విజయః కర్మ యేషాం తే వైజయ్యాః।
దేవానపి లబ్ధ్వా విజయవంత ఏవేత్యర్థః ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.